Türkiye’nin büyüme performansının, enflasyonla mücadele sürecinin, maliye politikasının masaya yatırıldığı ‘Ekonomi ve Finansta Milli Vizyon Zirvesi’ İstanbul Finans Merkezi’nde (İFM) gerçekleşti.
Zirvede konuşan Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, sürdürülebilir büyüme, piyasalarda fiyat istikrarı, mali disiplinin korunması, üretimde dışa bağımlılığın azaltılması, yeşil dönüşüm ve yapay zeka kullanımına ilişkin çarpıcı açıklamalarda bulundu. Bakan Şimşek, küresel şoklara karşı dayanıklı bir ekonomiye sahip olduğumuzu ancak mevcut şoklara dünya ülkelerinin dayanmasının zor olduğunu dile getirdi.
Savaş kaynaklı arz şoku yaşıyoruz
“Türkiye ekonomisini şoklara karşı dayanıklı inşa etmek zorundayız. Yani bizim zaten başından beri en çok vurguladığımız husus bu.
Şimdi müsaade ederseniz ben yine bugün sizlere bir sunum yapmak istiyorum. Çünkü her zaman söylediğim gibi, bazen bir resim bin kelimeye bedel oluyor.
Şimdi dünya ekonomisine baktığımız zaman ne görüyoruz? Savaş kaynaklı büyük bir arz şokuyla karşı karşıyayız.
Arz şoku sadece petrol, doğal gazla sınırlı değil. Yani gübreden birçok petrokimya ürününe, hatta belki ilgisini kuramayacağınız birçok tarımsal ürüne bile yansımış durumda.
Niye? Çünkü tedarik zincirlerinde bir kırılma söz konusu.
Dolayısıyla aslında önemli bir dünya ekonomisi, önemli bir şokla karşı karşıya ve şu ana kadar da büyük bir dayanıklılık gösterdi.
Ama yine de kısa vadeli baktığımız zaman şunu görüyoruz: Dünyada enflasyonda bir artış var. Finansal koşullar sıkılaşıyor maalesef. Ve burada büyümede de bir miktar bir yavaşlama riskiyle karşı karşıyayız.
İkinci bir Çin şoku etkisi var
Bu yetmezmiş gibi geçen seneden başlayan dünya ikinci bir Çin şokuyla da karşı karşıya.
Yani dünyanın dört bir köşesindeki imalat sanayiinde olup bitenlerin kısmen aslında geçen sene ticarette korumacılığın zirveye çıkmasıyla, belirsizliklerin zirveye çıkmasıyla başlayan ikinci bir Çin şoku etkisi de olduğu görülmesi lazım.
Tabii 2027 yılı için bir iyileşme beklentisi var. Yani 2026 yılı zor bir yıl oldu. Ve savaş birkaç hafta sürer diye beklenirken aslında neredeyse yılın tamamına yayıldı gibi.
Gelecek seneye ilişkin beklentiler tabii önemli ölçüde bir varsayıma dayanıyor. O varsayım da şu: Savaşın biteceği varsayımına ve tedarik zincirlerindeki bu kırılmanın sona ereceğine ilişkin tabii ki beklentileri yansıtıyor, varsayımı yansıtıyor.
Burada nasıl bir şok diye merak ediyorsanız… Yani aylar, haftalar itibarıyla bakarsanız arz kesintileri henüz çok uzun soluklu görünmeyebilir. Yani Şubat sonundan başlayıp bugüne kadar devam eden bir süreç.
Fakat şokun büyüklüğü yakın tarihimizde, yani II. Dünya Savaşı sonrası en büyük şok olarak karşımıza çıkıyor. Bunun büyüklüğü o koyu mavi olarak gösterilen daire hakikaten II. Dünya Savaşı sonrası karşı karşıya kaldığımız enerjideki en büyük arz şoku.
Küresel Ekonomi uzun süre kaldıramaz
Süre olarak tabii ki Rusya-Ukrayna Savaşı veya İran-Irak Savaşı kadar henüz uzun sürmüş değil. Fakat bu büyüklükteki bir şok zaten o kadar uzun süremez, küresel ekonomi bunu kaldıramaz.
Az önce de ifade ettim; şok sadece doğal gaz, petrol ve petrol ürünleriyle sınırlı değil. Bakın burada mısırdan buğdaya, pamuk, fosfattan birçok ürüne kadar…
Yani dünyada emtia fiyatlarındaki artış sadece enerji alanıyla sınırlı değil, enerji dışı emtia fiyatlarında da dramatik artışlar söz konusu.
Enflasyon küresel bir sorun
Tabii dünyada enflasyon, manşet enflasyon savaştan bu yana yükseliyor genel olarak. İstisnai birkaç ülkede enflasyonda sınırlı da olsa bir gerileme var.
Türkiye’de bu dönemde enflasyonun artmadığı, sınırlı da olsa Şubat ayına göre, Şubat enflasyonuna göre enflasyonun düştüğü nadir ülkelerden bir tanesi Türkiye’dir. Bu görselde de göreceğiniz gibi aslında bize benzer birçok gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerde enflasyon yükselirken sadece 4-5 ülkede -yani önde gelen ülkeleri kastediyorum- enflasyonda bir düşüş söz konusu. Türkiye de onlardan bir tanesi.
Uzun vadeli faizler 25 yılın zirvesinde
Tabii bu dönemde özellikle gelişmiş ülkelerde uzun vadeli faizler son 25 yılın zirvesinde. Evet, gerçekten gerek savaşın yani tetiklediği bir finansal koşullardaki sıkılaşmanın etkisi var, yani enflasyon üzerinden, enflasyon beklentileri üzerinden…
Bir de tabii ki bir sürü diğer faktör var. Belirsizliğin getirdiği diğer etkiler var. Ama sonuç itibarıyla yani küresel fonlamada baz alınan uzun vadeli faizler Amerika’da, Japonya’da, Almanya’da, İngiltere’de yani son 20-25 yılın zirvesine çıkmış durumda.
Çin şokundan kastımız şu: Amerika Birleşik Devletleri tabii geçen sene Nisan başında ciddi bir korumacılık politikasını uygulamaya koydu.
Bunu yapınca tabii ki Çin çok güçlü bir üretim kapasitesine sahip, ileri teknolojiye sahip, ölçeği çok büyük… Burada üretimi kısmaya gitmedi.
Bu ürünleri bizim pazarlarımıza çok daha düşük fiyatlarla… Evet, evet, yani zaten rekabetçi ama çok ciddi burada tabii ki Çin’in etkisi söz konusu.
Onun için tekrar söylüyorum; biz ve bize benzer ülkelerde sanayideki gelişmeleri bu bahsettiğimiz bağlamdan kopuk bir şekilde değerlendiremeyiz.
Toparlanma beklentisinden bahsetmiştim. IMF’nin rakamlarına bakarsanız, dünya ekonomisine ilişkin genelde güncel rakamları IMF, Dünya Bankası, OECD yayınlıyor.
IMF’nin Temmuz ayındaki Dünya Ekonomik Görünüm Raporu’na bakarsanız; büyüme geçen sene %3,5 iken, küresel büyüme, bu sene %3 civarına düşmesi bekleniyor ama gelecek sene tekrar %3.4 seviyesine çıkacağı öngörülüyor.
Ticaret ortaklarımızdan fazla büyüyoruz
Küresel ticaret hacmi geçen sene %5 civarında artarken bu sene %3 buçuğa geriledi ama gelecek sene tekrar 4’ün üzerine çıkması bekleniyor. Bunlar tabii ki olumlu gelişmeler. Bizim için tabii önemli olan bizim ticaret ortaklarımız.
Şimdi ihracatımızın %95’ine tekabül eden ülkelerde büyüme nasıl?
Yani ticaret ortaklarımızda büyüme. Geçen sene %2.4 iken bu sene %1.6’ya düşmesi öngörülüyor.
Bu çok dramatik bir yavaşlama. Gelecek sene bir iyileşme bekleniyor: %2.8.
Bu yaşanırsa tabii ki Türkiye ekonomisi açısından da olumlu bir durum.
Dikkat ederseniz bizim ticaret ortaklarımız %1.6 büyürken bizde tabii %3’ün bir tık üzerindeki büyüme ılımlı bir büyüme.
Yani bizim son 25… 20-25 yıllık büyümemize oranla daha mütevazı bir büyüme. Ama ticaret ortaklarımıza oranla Türkiye’deki büyüme bu sene bile 2 kat civarında olacak.
Dolayısıyla gerçekten Türkiye bu zor koşullarda da büyümesine devam ediyor.
Şimdi, tabii dayanıklılıktan bahsettik.
Şoklara karşı, belirsizliklere karşı tamponlardan, dayanıklılıktan bahsetmemiz lazım.
Aslında uygulamakta olduğumuz, Sayın Cumhurbaşkanımızın liderliğinde uygulanmakta olan bu programın kazanımlarını da size hatırlatmakta büyük fayda görüyorum.
Önceliğimiz sürdürülebilir büyüme
Öcelikle şunu söyleyeyim: Bütün programlarda olduğu gibi bizim ana hedefimiz ne? Sürdürülebilir yüksek büyüme.
Ama sadece büyümek yetmiyor; bu büyümenin yarattığı refahın daha adil bir şekilde paylaşımı… Bu bizim nihai hedefimiz. Ama bu hedeflere ulaşırken tabii makroekonomide denge kurulması gerekiyor.
Mali disiplin ve istikrar şart
İşte fiyat istikrarı, yani enflasyonun tek hanelere düşmesi önemli bir hedef. Neden? Çünkü sürdürülebilir yüksek büyüme için bu gerekli de onun için. Mali disiplin, işte şoklara karşı dayanıklılık açısından çok değerli. Sürdürülebilir cari açık, yönetilebilir cari açık yine finansal istikrar açısından, kur istikrarı açısından değerli.
Dönüşümlere açık olmalıyız
Bunları destekleyecek bir de yapısal dönüşüm gerekiyor. Yapısal dönüşümden kastettiğimiz; sanayide yüksek katma değer. Yani daha orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürünler, katma değeri yüksek ürünler, kâr marjı yüksek ürünler… Bu kendi başına olmuyor, sanayide bir dönüşüm programıyla oluyor.
Yine, yeşil dönüşüm derken moda olduğu için söylemiyoruz. Türkiye enerjide dışa bağımlı.
Bizim kullandığımız bütün enerjiye bakarsanız, biz %76 civarında dışa bağımlıyız.
Halbuki bize benzer gelişmekte olan ülkelerde enerjide dışa bağımlılık %11 civarı.
O nedenle bizim için yeşil dönüşüm bir zaruret arz ediyor. Neden? Çünkü yeşil dönüşüm demek Türkiye’deki güneşin, rüzgarın, suyun, jeotermal kaynakların enerjiye dönüştürülerek dışa bağımlılığın azaltılması demek
Yapay zeka devirin ıskalayamayız
Dolayısıyla dijital dönüşüm… Buradan maksadımız, yapay zeka, algoritmalar çağındayız.
Ve mutlaka Türkiye… Geçmişteki sanayi devrimlerini biliyorsunuz Türkiye çok geç yakaladı, tabiri caizse ıskaladı.
Şimdi biz yapay zeka devrini ıskalayamayız.
Yani en gelişmiş ülkelerle birlikte bu yarışın içinde olmamız lazım, o nedenle dijital dönüşüm önemli.
Yine üretken altyapıdan neyi kastediyoruz? Türkiye’nin rekabet gücünü artıracak altyapı yatırımlarından bahsediyoruz.
Demir yollarıyla örneğin organize sanayi bölgelerinin, üretim üslerinin limanlara bağlanmasından bahsediyoruz. Bir lojistik konseptiyle altyapıdan bahsediyoruz.
Özetle, ‘Türkiye’nin modeli nedir?’ diye sorarsanız, ekonomi modeli; verimlilik artışıyla, rekabet gücündeki artışla büyüme potansiyelini bu zor koşullarda güçlendirmek. Bunun üzerinden sürdürülebilir yüksek büyüme ve daha adil gelir dağılımını sağlamak. Programın amaçları bu. Programın özü de bu.
Genelde algı bu değil ama. Bunun farkındayız. Maalesef Türkiye’de algılar farklı. Ama biz kalıcı bir şekilde enflasyonu tek haneye düşürmeden reel sektörün sübvansiyon olmadan kalıcı bir şekilde makul maliyetlerle finansmana erişimi mümkün mü? Burada bankacı arkadaşlar var, bunun olmadığını kendileri biliyorlar.
Dolayısıyla bizim mutlaka bir taraftan programın önceliklerini koruyup, tabii ki üretim kapasitesini, kabiliyetlerini güçlü bir şekilde desteklememiz gerekiyor. Nitekim bu programda da bunu yapacağız.
Şimdi bu programı daha önce de anlattım. Biz programa başlarken aklımızda 3 evre vardı. Bu evrelerin birincisi 1 yıl sürdü. O orta vadeli program Eylül 2023’te açıklandı ve Eylül 2024’te aslında birinci evre önemli ölçüde gerçekleşti. Ve büyük oranda arzulanan, yani daha doğrusu ortaya konulan hedefler —makro değişkenler üzerinden söylemiyorum, konsept olarak söylüyorum— tutturuldu.
Neydi o dönem? Makro risklerin yönetilmesi, bu risklerin azaltılması. Yani kural bazlı bir ekonomi modeli. Dünyayla uyumlu bir ekonomi modeli. Enflasyonun kontrol altına alınması… Yani kontrolden çıkma riski var mıydı? Vardı. Çünkü büyük bir deprem olmuş, evet. Kur korumalının getirdiği bir Merkez Bankası bilanço genişlemesi riskiyle karşı karşıya… Birçok risk vardı. O dönemde enflasyonun kontrol altına alınması önemliydi. Ödemeler dengesi riskinin bertaraf edilmesi önemliydi. Deprem harcamalarının para basmadan yapılabilmesi çok önemliydi. Rezerv birikimi, rezervin bir endişe kaynağı olmaktan çıkartılması çok değerliydi. Koşullu yükümlülüklerin, yani KKM’nin azaltılması yine makro finansal risklerin yönetilmesi açısından değerliydi. Bu evre dediğim gibi o bir yıl boyunca önemli ölçüde sağlandı.
İkinci evre neydi? Makro ekonomideki dengesizliklerin kalıcı bir şekilde azaltılması. Yani dezenflasyonun başlaması, deprem harcamalarını yaparken mali disiplinin tekrar tesis edilmesi, yani açığın makul düzeylere geri getirilmesi, sürdürülebilir cari denge, KKM’den çıkışın tamamlanması ve şoklara karşı dayanıklılığın artırılması.
Hedefler hemen hemen tutturuldu
Bugün geldiğimiz nokta aslında bu hedeflerin de önemli ölçüde gerçekleştiğini ortaya koyuyor. Gerçekleşmeseydi, bu büyük şoklar yaşanırken Türkiye ekonomisi bu dayanıklılığı göstermezdi. Burada tabii ki dezenflasyonda daha iddialı hedeflerimiz vardı. Orada arzuladığımız hızda gidemediğimiz net. Ama onun dışında aşağı yukarı bütün hedefler tutturuldu.
Şimdi biz bu programın 3. evresindeyiz. Nedir bu evre? Bu evre aslında makro finansal istikrarı sağladık, bunun pekiştirilmesi. Tek haneli enflasyon, bütçe açığının kalıcı bir şekilde milli gelire oran olarak %3’ün altına çekilmesi, yani Maastricht Kriteri’nin tutturulması, cari açığın kalıcı bir şekilde %1 ve altına düşürülmesi ve en önemlisi yapısal dönüşümün başarılması. Çünkü yapısal dönüşüm olmadan verimlilik artışından, rekabet gücünden, kalıcı rekabet gücü artışından bahsedemeyiz.
Enflasyon 57 ayın en düşük seviyesinde
Program aslında önemli ölçüde sonuç verdi. Verdiğini gösterelim, bakın; enflasyonda bir düşüş var. Tabii ki arzuladığımız hızda değil. Ama az önce Nuri Bey de konuşmasında söylediler. Şu anda manşet enflasyon 57 ayın, yanlış hatırlamıyorsam, en düşük seviyesine düştü. Yani %30’un altı. %30 rakamı çok yüksek tabii ki.
Ama savaşa rağmen… Bakın, bunu söyleyince “savaşa sığınıyor” diyorlar ama öyle bir şey yok. Bu, Merkez Bankamızın yaptığı teknik bir çalışma var. Merkez Bankamız diyor ki: “Sadece bu savaşın etkilerini bertaraf… bir kenara bırakırsak bugün enflasyon %29.7 değil, belki yani %23 civarı olacaktı.” %23 de aslında bizim başlangıçta, yani bu sene için öngördüğümüz hedefe oldukça yakın. Ama bu şokları tabii önceden öngörmemiz, modele yansıtmamız takdir edersiniz ki mümkün değil. Burada önemli olan kararlılıktır.
Dezenflasyon, gelir dağılımı iyileşmesi için çok kritik bir öneme sahip. Yüksek büyüme için de ön koşuldur. Bakın, 90’lı yıllarda enflasyon ortalama %70, büyüme ortalama %3 civarı. 2000’li yılların başındaki 10 yıl, Cumhurbaşkanımızın liderliğindeki ilk 10 yıl, enflasyon tek haneye düştü, büyüme %6’ya yaklaştı. Yani 90’lara göre 2 kat daha hızlı bir büyüme. Nasıl oldu bu? Tabii ki reformlarla, verimlilikle ve dezenflasyonla oldu.
Onun için dezenflasyonda bu bir tabii ki uzun bir yolculuk. Savaş uzattı, geçen seneki şoklar yolculuğu uzattı, evet, kabul. Ama doğru olduğu için devam edeceğiz.
Bakın, manşetin altındaki enflasyon rakamlarına bakın. Sektör… Yani giyim-ayakkabı biraz sektörel sorunlar da var ama orada enflasyon %13 civarı. Dayanıklı mallar, yani dayanıklı tüketim malları, aklınıza gelen gıda dışındaki bütün malları neredeyse içeriyor, %16 civarı. Ve gıdada da şu anda manşetin bir tık altına düştük. Manşet %30 civarı, 29.7.
